Χάρης Αθανασιάδης «Η μνήμη και η πόλις. 40+1 δημόσιες ιστορίες», εκδόσεις Ασίνη, 2022

 

«Η μνήμη και η πόλις. 40+1 δημόσιες ιστορίες». Πρόκειται για ένα μικρό σε μέγεθος και ελαφρύ σε βάρος βιβλίο. Το εξώφυλλο έχει αδρή υφή και είναι ασπρόμαυρο όπως επίσης η εικονογράφηση στο εσωτερικό του. Η γραμματοσειρά του κειμένου, το χρώμα και η μυρωδιά του χαρτιού παραπέμπουν στην αίσθηση που έχουμε όταν διαβάζουμε εφημερίδα. Πρόκειται μάλλον για συνειδητή επιλογή, καθώς τα 41 σύντομα κείμενα του βιβλίου ακολουθούν εμφανώς την παράδοση των επιφυλλίδων της μεταπολίτευσης, τις συνεισφορές των διανοουμένων στα πολιτιστικά ένθετα των εφημερίδων. Εκείνο που τα συνέχει και δικαιολογεί τη συγκέντρωσή τους σε βιβλίο είναι ο στόχος τους: όλα τους ανατέμνουν τη συλλογική μας μνήμη και πραγματεύονται ό,τι ονομάζουμε «δημόσια ιστορία». Για να είμαστε πιο ακριβείς: το βιβλίο δεν μιλάει απλώς για τη δημόσια ιστορία· κάνει δημόσια ιστορία.

 

Ο συγγραφέας (καθηγητής Δημόσιας Ιστορίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο) ξεκινά σχεδόν πάντα από ένα συμβάν του παρόντος, όπως για παράδειγμα μια δήλωση του πρωθυπουργού, η θέαση ενός ανδριάντα ή μια τηλεοπτική εκπομπή για να ανατρέξει ύστερα σε ιστορικά πρόσωπα και γεγονότα δημιουργώντας ένα νέο πλαίσιο κατανόησης τόσο του παρελθόντος όσο και του παρόντος. Τα τελευταία χρόνια έχουν γραφτεί και ειπωθεί πολλά για τη δημόσια ιστορία ως μελέτη των τρόπων με τους οποίους το παρελθόν (ανα)συγκροτείται, διαχέεται και αποτυπώνεται στη δημόσια σφαίρα μέσα από τα μνημεία, τα μουσεία, το διαδίκτυο κ.λπ. ή ως εξέταση των διαφορετικών, συχνά αντιμαχόμενων οπτικών για το παρελθόν και ως ανάλυση των χρήσεων και καταχρήσεών του για σκοπούς του παρόντος. Αν όμως ισχύει ότι η καλύτερη θεωρία είναι ένα παράδειγμα, το βιβλίο του Αθανασιάδη προσφέρει 41 τέτοια παραδείγματα που στερεώνουν μια θεωρητική και μεθοδολογική προσέγγιση για το τι είναι και κυρίως τι κάνει η δημόσια ιστορία.

Πράγματι, με τα κείμενά του ο συγγραφέας φανερώνει το πώς συναρθρώνεται το παρόν με το παρελθόν και το μέλλον, και το φανερώνει με τρόπο επιστημονικό, αλλά επίσης ποιητικό και ευφάνταστο: για να κατανοήσει, για παράδειγμα, την κρίση του κράτους δικαίου στη σύγχρονη Ελλάδα ανατρέχει στον Ριχάρδο Β΄ του Σαίξπηρ, για να καταδείξει την εργαλειοποίηση του προσφυγικού ανακαλεί το κυνήγι Μαγισσών στη Γερμανία του 16ου αιώνα, για να αποτιμήσει τη σχολική ιστορία ξεκινά με τους Κυνηγούς του Αγγελόπουλου. Μας μιλάει για τη μνήμη των πολλών και όχι για την ιστορία των λίγων εξετάζοντας τους πολλαπλούς τρόπους με τους οποίους προσλαμβάνουμε, νοηματοδοτούμε, κατασκευάζουμε και ανακατασκευάζουμε το παρελθόν.

Από την αρχή ως το τέλος του βιβλίου ο αναγνώστης διακρίνει τη διαρκή έγνοια του συγγραφέα για το συλλογικό· για την κοινή δράση, για το μαζί που χτίζει τα θεμέλια της μνήμης και τον πυρήνα της κοινωνικής και πολιτικής μας ταυτότητας, για όλα αυτά που μας καθιστούν πολίτες. Όλα αυτά που σήμερα λοιδορούνται και συρρικνώνονται. Ίσως δεν είναι τυχαία η ανάδυση της δημόσιας ιστορίας σε μια εποχή που η συλλογική δράση απομειώνεται και η συλλογική μνήμη αδυνατίζει. Ο Αθανασιάδης ψάχνει στο παρελθόν στιγμές και αισθήσεις που μοιάζει πλέον να έχουν αφεθεί στα αζήτητα: κοινωνικά κινήματα, αντιστάσεις, συντροφικότητα, ζωές και διαδρομές αφιερωμένες σε αξίες όπως αυτές της ελευθερίας, της ισότητας και της κοινωνικής δικαιοσύνης. Η απεύθυνσή του είναι συχνά άμεση, προς την αναγνώστρια ή τον αναγνώστη του κειμένου: άκου, μάθε, κοίτα, σκέψου και δράσε ως πολιτικό ον, ως πολίτης. Ωστόσο αποφεύγει τον διδακτισμό, ακριβώς επειδή δεν κρύβει ούτε στιγμή την πολιτική και ιδεολογική του σκευή, επειδή δεν αιωρείται σε ένα αόρατο βάθρο από όπου κουνάει το δάχτυλο φανερώνοντας την αλήθεια. Στέκεται ευθεία και ισότιμα απέναντι στον αναγνώστη και την αναγνώστρια αποκαλύπτοντας τη θέση από την οποία μιλάει δίνοντάς του έτσι τη δυνατότητα να κριθεί ως προς αυτήν.

 

Η δημόσια ιστορία ως συναίσθημα και δράση

 

Μέσα από τις 40+1 ιστορίες συνειδητοποιούμε και κάτι άλλο: πως η δημόσια ιστορία δεν είναι μόνο παράθεση πληροφοριών και γεγονότων, ούτε μόνο μια εύστοχη ανάλυσή τους. Καθώς έχει στο κέντρο της τη μνήμη είναι επίσης συναίσθημα και δράση. Δεν λειτουργούμε σαν το αρχείο του υπολογιστή, που όποτε κι αν το ανοίξουμε οι πληροφορίες εμφανίζονται ίδιες και απαράλλαχτες. Ο τρόπος που συγκροτείται και λειτουργεί η συλλογική μνήμη αναδύεται από όλες τις ιστορίες του βιβλίου. Εκεί όμως που αποτυπώνεται ανάγλυφα η βιωματική της έδραση είναι οι πιο προσωπικές και οικογενειακές ιστορίες, όπως αυτή με τον παππού του συγγραφέα, που βρέθηκε μετανάστης στην Αμερική στις αρχές του 20ού αιώνα, ένας μάλλον αντιήρωας και πάντως όχι το success story του Έλληνα της διασποράς. Σε αυτές φαίνεται πώς κατασκευάζεται ο κοινωνικός εαυτός, πώς ακόμα και οι προσωπικές μνήμες είναι ουσιαστικά συλλογικές.

Όπως σε κάθε ιστορικό δοκίμιο, έτσι και στα κείμενα του βιβλίου ο χρόνος είναι πανταχού παρών. Όχι όμως τόσο με τη συμβατική ιστορική πρόσληψη, ως γραμμική αλληλουχία στιγμών, οι οποίες παρατακτικά δημιουργούν ένα συνεχές αιτιών και αποτελεσμάτων, αλλά ως δυναμική ροή με απρόβλεπτα άλματα, συχνές αναδιπλώσεις και πολλαπλές παρακαμπτηρίους. Με οξυμένη διαίσθηση (όπως θα παρότρυνε ο Μπέργκσον) ο συγγραφέας αξιοποιεί συστηματικά, αλλά όχι μηχανιστικά, τις ιστορικές αναλογίες ή συνδυάζει φαινομενικά ασύνδετα ιστορικά συμβάντα και πρόσωπα, πετυχαίνοντας ερμηνευτικά γόνιμες συνομιλίες του παρόντος με το παρελθόν, και προτείνοντάς μας ταυτόχρονα έναν τρόπο να αναστοχαζόμαστε γύρω από αυτές τις συνομιλίες.

 

Οι οδοδείκτες της ιστορίας

 

Για τον ίδιο σκοπό ως πηγές αξιοποιεί κυρίως τις αποτυπώσεις και χρήσεις του παρελθόντος στη δημόσια σφαίρα: τα οδωνύμια και τα κτίρια των πόλεων, τα μνημεία και τους ανδριάντες των πλατειών, τα γκράφιτι και τη σύγχρονη ποίηση, τραγούδια από τον Θεοδωράκη μέχρι τους Social Waste κ.λπ. Στη συνέχεια, επιστρατεύοντας εκλεκτικά μια πλειάδα στοχαστών -από τον Μοντεσκιέ μέχρι τον Νίκο Πουλαντζά και από τον Τόμας Μουρ και τον Μαρξ μέχρι τον Μίλτον Φρίντμαν- ρωτάει, αποκρίνεται, δανείζεται και εικάζει προκειμένου να φανερώσει τις αόρατες πραγματικότητες (και την αδιόρατη λειτουργία τους) της πιεστικής μας καθημερινότητας. Σαν τη μαγική εικόνα που αναδύεται τρισδιάστατα όταν παύεις να εστιάζεις το βλέμμα σου στην επιφάνειά της, τα κείμενα προσφέρουν μια χρονικά τρισδιάστατη θέαση του κόσμου μας (παρελθόν, παρόν και μέλλον) απρόσμενα σύνθετη και ενδιαφέρουσα, αλλά καταφανώς πιο επικίνδυνη από την αναμενόμενη. Ο συγγραφέας δεν συνομιλεί με το παρελθόν για να μας καθησυχάσει ή να μας παρηγορήσει. Ο τρόπος του θυμίζει τον αφορισμό του Γουίλιαμ Φόκνερ: «Το παρελθόν δεν πεθαίνει ποτέ. Δεν είναι καν παρελθόν». Αλλά το στοιχειωμένο παρόν δεν περιέχει μόνο αδιέξοδα, λάθη, πόνο και ήττες. Περιέχει επίσης αγώνες, διεκδικήσεις, νίκες και ανατροπές. Στην αναγνώστρια και στον αναγνώστη, στην ή στον πλάνητα της πόλης αφήνεται το πώς και σε ποιο παρελθόν θα εστιάσει, ώστε να βρεθεί στους οδοδείκτες της ιστορίας για τους οποίους μας μίλησε ο Μπένγιαμιν: για τα σταυροδρόμια όπου επιστρέφουμε προκειμένου να σκεφτούμε «τι θα γινόταν εάν […] παίρναμε εκείνον και όχι τον άλλο δρόμο;». Σε εκείνα τα ενδεχόμενα, ισχυρίζεται ο Μπένγιαμιν, η μνήμη και η φαντασία μπορούν να αποκτήσουν μια επαναστατική προοπτική. Και όπως σημειώνει στην έκτη θέση του για την ιστορία: «Το χάρισμα να αναζωπυρώνει τη σπίθα της ελπίδας στο παρελθόν έχει εκείνος μόνο ο ιστορικός που είναι απόλυτα πεισμένος ότι ούτε ακόμη και οι νεκροί δεν θα ’ναι ασφαλείς από τον εχθρό, εάν αυτός νικήσει».

Στην Εισαγωγή του βιβλίου του, ο Χάρης Αθανασιάδης παραδέχεται πως αναλύει τις μνημονικές συγκρούσεις μετέχοντας ταυτόχρονα σε αυτές. Παραδόξως η παραδοχή αυτή δεν μειώνει την εγκυρότητα της ανάλυσης. Αντίθετα, μεταμορφώνει την ανάλυση σε μια πράξη που αρμόζει στον πολίτη. Και με τον τρόπο αυτό μας συστήνει και πάλι την ιστορία. Τη δημόσια ιστορία αυτή τη φορά, ως ένα τρόπο όχι μόνο να κατανοήσουμε τον κόσμο γύρω μας (τότε και τώρα), αλλά επίσης για να τον αλλάξουμε.

Έλενα Μαμουλάκη H E. Μαμουλάκη είναι επίκουρη καθηγήτρια Πολιτικής Ανθρωπολογίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο. Περισσότερα Άρθρα
ΓΙΑ ΤΗΝ 
ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΝΕΩΣΗ, 
ΓΙΑ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ
ΜΕΛΟΣ ΤΟΥ

Copyright © 2024 - All rights reserved

 | 

Developed by © Jetnet