Κόμματα και τάσεις, βίοι αλληλοτροφοδοτούμενοι



Κόμματα χωρίς τάσεις δεν υπάρχουν, ούτε υπήρξαν ποτέ, με εξαίρεση εκείνα τα κόμματα σε εκείνες τις ιστορικές περιόδους που, αν μίλαγες με τον διπλανό σου, σε στέλνανε στη φυλακή ή, στην καλύτερη περίπτωση, σε διέγραφαν. Τότε, η απαγόρευση ιδιαίτερων ομαδοποιήσεων στα κόμματα δεν είχε άλλο σκοπό από τη διατήρηση της εξουσίας μίας εσωκομματικής ομάδας. Ομαδοποιήσεις, όμως, εμφανίζονταν ακόμα και τότε, αλλά μόνο στο επίπεδο των ηγετικών στελεχών. Κατ’ αυτόν τον τρόπο αποκλείονταν τα «κατώτερα επίπεδα», δηλαδή τα μέλη των κομμάτων, από τις συζητήσεις και τις διενέξεις και απλώς μάθαιναν, όταν η εσωκομματική σύγκρουση είχε πια κριθεί, είτε ότι «η γραμμή άλλαξε» είτε ότι έμεινε η ίδια και υποβιβάστηκαν ή διαγράφηκαν ο τάδε και η δείνα.


Στα ελληνικά αστικά κόμματα η ιδιαίτερα μεγάλη ισχύς του επικεφαλής – που δεν αποκαλείται τυχαία «αρχηγός» του κόμματος – φροντίζει για την εξισορρόπηση μεταξύ των τάσεων, συχνά με επίδειξη πυγμής, εφόσον ο «αρχηγός» διαθέτει το απαιτούμενο κύρος. Στα κόμματα της Αριστεράς, πρώτα το ΚΚΕ εσωτερικού Ανανεωτική Αριστερά και ο Συνασπισμός κατοχύρωσαν καταστατικά την ελεύθερη λειτουργία εσωκομματικών τάσεων, στον Συνασπισμό μάλιστα, και κατόπιν στον ΣΥΡΙΖΑ, αυτή η κατοχύρωση εκφράστηκε και με τη δυνατότητα, εφόσον υπάρχει σχετικό αίτημα, να εκλέγονται τα όργανα με το σύστημα της αναλογικής εκπροσώπησης, δηλαδή με ξεχωριστές λίστες υποψηφίων. Το ΚΚΕ από τη μεριά του θεωρεί την αναγνώριση των εσωκομματικών τάσεων παραβίαση του λενινιστικού προτύπου κομματικής συγκρότησης (κι ας ήταν το κόμμα του Λένιν κατ’ εξοχήν πολυτασικό κόμμα) και τις απαγορεύει – αλλά κι αυτό δεν μπορεί να τις αποφύγει.

Κοινωνικά συμφέροντα και ρεύματα σκέψης

Την κατοχύρωση των τάσεων απαιτούν από καιρό και στελέχη αστικών κομμάτων, πρώτα στο ΠΑΣΟΚ και σήμερα στη Νέα Δημοκρατία. Στο σημερινό τοπίο της ελληνικής σοσιαλδημοκρατίας (που συγχέεται με τμήμα του φιλελεύθερου Κέντρου) η ύπαρξη τάσεων έχει επιβληθεί ντε φάκτο, αφού την συναποτελούν έτσι κι αλλιώς διάφορα κόμματα και ομάδες. Στη Νέα Δημοκρατία η σχετική συζήτηση έχει ήδη ανοίξει. Τάσεις και ομάδες υπάρχουν, τυπικά ή άτυπα, και σε όλα τα κόμματα άλλων κρατών.
Η ύπαρξη τάσεων και ομάδων αντανακλά (διαθλασμένα, όπως μας δίδαξε ο Πουλαντζάς γι’ αυτά τα φαινόμενα) τόσο κοινωνικά συμφέροντα όσο και ρεύματα σκέψης με τη σχετική τους αυτονομία. Συχνά βέβαια διαπλέκονται εδώ και ιδιοτέλειες, αλλά αυτό είναι αναπόφευκτο στις ανταγωνιστικές κοινωνίες. Αυτά όλα θα εκφραστούν έτσι κι αλλιώς στο πολιτικό πεδίο, είτε εντός ενός κόμματος είτε με διαφορετικά κόμματα. Όσοι, στην Αριστερά και γι’ αυτήν πρόκειται εδώ, πουν με ευκολία: «Ας κάνουν δικό τους κόμμα!», εννοώντας μειοψηφικά ρεύματα εντός ενός αριστερού κόμματος, παραβλέπουν την επίπονη διαδικασία της σύνθεσης απόψεων και της ενοποίησης ομάδων και κινήσεων που συνθέτει την ιστορία του κινήματός μας: η ενότητα των διαφορετικών είναι το ζητούμενο και όχι η διάσπασή τους.

Η χίμαιρα της αρμονίας

Έχω την εντύπωση ότι με το δέος μπροστά στη διαπάλη των εσωκομματικών τάσεων και ρευμάτων στον ΣΥΡΙΖΑ εκδηλώνονται δύο διαφορετικά και εξίσου επικίνδυνα προβλήματα. Το ένα είναι η νωθρότητα της σκέψης, η απόσυρση και η επιθυμία για αρμονία που, όμως, στην κοινωνία μας δεν υπάρχει και η επιδίωξή της είναι χίμαιρα. Αυτή τη νωθρότητα την εκτρέφει το αστικό σύστημα εξουσίας και ζωής και για μεγάλο χρονικό διάστημα την είχε επιβάλει στο εργατικό κίνημα και στην Αριστερά, μέχρι που την αμφισβήτησαν οι, νεανικές κυρίως, εξεγέρσεις του 20ου αιώνα. Το δεύτερο είναι η επιθυμία ηγετικών ομάδων να είναι καθεστώς που δεν θα ενοχλείται από εσωκομματικές αμφισβητήσεις και, για να το πετύχει αυτό, ενισχύει τη νωθρότητα της σκέψης, αξιοποιεί δηλαδή την επίδραση της αστικής ιδεολογίας, αλλά και τα αστικά μέσα ενημέρωσης – χαρίζοντας έτσι στον αντίπαλο την κυριαρχία επί του νου των ανθρώπων.
Όμως, οι Συριζαίοι και οι Συριζαίες έχουν σήμερα λόγο να μη βλέπουν με καλό μάτι ομαδοποιήσεις στο εσωτερικό του κόμματός τους. Το κόμμα, βλέπεις, πέρασε μπόρα, η μισή ηγεσία του και περίπου ένα πέμπτο των μελών του αποχώρησε και στοιχήθηκε αλλού. Υπάρχει όμως κανείς που να μπορεί στα σοβαρά να ισχυριστεί ότι για όσα συνέβησαν φταίει η ύπαρξη εσωκομματικών τάσεων; Ότι, δηλαδή, εάν δεν υπήρχε η συγκροτημένη τάση της «Αριστερής Πλατφόρμας», ουσιαστικά του παλιού «Αριστερού Ρεύματος» του παλιού Συνασπισμού, δεν θα υπήρχε η αμφισβήτηση και η διάσπαση; Ή μήπως η καταστατική απαγόρευση των τάσεων θα εμπόδιζε τις εσωκομματικές ομαδοποιήσεις; Πώς συγκεκριμένα θα γινόταν αυτό; Αστεία πράγματα.

Σύνθεση και δημοκρατία

Η αλήθεια είναι, πρώτον, ότι ο ΣΥΡΙΖΑ κληρονόμησε από τον παλιό Συνασπισμό μια διχαστική κουλτούρα που δεν του επέτρεπε να συζητήσει σε βάθος και να συνθέσει πραγματικά, δηλαδή να αξιοποιήσει την ύπαρξη και τη δραστηριότητα των εσωκομματικών τάσεων. Αλλά γι΄ αυτό δεν φταίει η ελευθερία των μελών του να συσσωματώνονται σε τάσεις. Δεύτερον, φταίει ότι ένα μέρος του κομματικού οργανισμού δεν είχε ποτέ κατανοήσει τη διαφορετική κατάσταση στην Ευρώπη και στον κόσμο μετά τον σεισμό του 1989 ούτε τι σημαίνει «δημοκρατικός δρόμος για το σοσιαλισμό», δηλαδή την πάλη μέσα στην αστική δημοκρατία. Αλλά και πάλι, φταίει γι’ αυτό η ελεύθερη λειτουργία των εσωκομματικών τάσεων ή φταίει η συνολική απόρριψη από το ηγετικό δυναμικό του της θεωρητικής συζήτησης και της θεωρητικής έρευνας – ίσως επειδή η εμπειρία που είχε ήταν η άγονη αποστήθιση δογμάτων;
Ακόμα και η ακραία εκδήλωση της λειτουργίας εσωκομματικών τάσεων, η εκλογή των οργάνων με ξεχωριστές λίστες υποψηφίων, έχει λόγο ύπαρξης: είναι ότι λείπει η κουλτούρα της σύνθεσης και η βεβαιότητα ότι η πλειοψηφία δεν θα αποκλείσει τη μειοψηφία. Δεν χρειάζεται να εφαρμόζεται πάντα, αλλά να υπάρχει η δυνατότητα χρειάζεται.

Περισσότερος πολιτισμός

Κατά τη γνώμη μου, είναι μάταιο να επιδιώκεται ο αποκλεισμός τέτοιων εξελίξεων με οργανωτικά μέτρα. Ούτε προσωπικές φιλοδοξίες και εγωιστικές νοοτροπίες θα εξαφανιστούν – όσον ρόλο και αν παίζουν αυτές και δεν νομίζω ότι παίζουν σημαντικό ρόλο – ούτε η ριζική διαφωνία μπορεί να αποκλειστεί και οι ομαδοποιήσεις θα συνεχίσουν να υπάρχουν. Ένα σημείο από την αλληλογραφία Φρόιντ-Αϊνστάιν, από μνήμης και όχι κατά λέξη, μπορεί ίσως να βοηθήσει τη σκέψη μας. Ρωτάει ο φυσικός τον ψυχολόγο πού οφείλεται η εξαχρείωση των ανθρώπων στον πόλεμο. Ο Φρόιντ απαντάει ότι σε τέτοιες περιστάσεις αναδύεται η ορμέμφυτη επιθετικότητα που έχει καταπιεστεί από τον πολιτισμό. Απογοητεύεται ο Αϊνστάιν και ρωτάει τι, λοιπόν, μπορεί να γίνει. Περισσότερος πολιτισμός, απαντάει ο Φρόιντ. Θέλω να πω ότι, και για τον ΣΥΡΙΖΑ, η μόνη διέξοδος είναι προς τα εμπρός: περισσότερη συζήτηση, περισσότερη δημοκρατία, περισσότερη συμμετοχή. Μόνο με αυτόν τον τρόπο είναι δυνατό να αξιοποιηθεί στο έπακρο η ελεύθερη λειτουργία ομάδων και τάσεων στο εσωτερικό του κόμματος και να περιοριστεί, όσο γίνεται, η ύπαρξη περίκλειστων κύκλων που, στην πραγματικότητα δεν επιτρέπουν στα μέλη να συμμετάσχουν στην εσωκομματική ζωή.

Θόδωρος Παρασκευόπουλος
ΓΙΑ ΤΗΝ 
ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΝΕΩΣΗ, 
ΓΙΑ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ
ΜΕΛΟΣ ΤΟΥ

Copyright © 2022 - All rights reserved

 | 

Developed by © Jetnet