Áðü ôçí Óõíåäñßáóç ôïõ Õðïõñãéêïý Óõìâïõëßïõ óôçí Áßèïõóá Õðïõñãéêïý Óõìâïõëßïõ, óôç ÂïõëÞ, ÊõñéáêÞ 13 Ìáñôßïõ 2011. ÁÐÅ ÌÐÅ/www.papandreou.gr/ÂÁÓÉËÇÓ ÖÉËÇÓ

Η ένταση των στιγμών, φορτισμένων από την απροσμέτρητη απώλεια, από το κενό που σαν να έγινε αβυσσαλέο επειδή ήταν πια, εδώ και καιρό, αναμενόμενο αλλά και μη επερχόμενο, μη πραγματικό ― η ένταση επιβάλλει στη διατύπωση των σκέψεων μια αποσπασματικότητα κι έναν δύσκολα ελέγξιμο παρορμητισμό που θα του άρεσε του Θανάση, του Θανάση που μας άφησε μόνους.

 

Συναισθηματικός γίγαντας

 

Θανάσης Τζαβάρας, κάτοικος του παλιού αθηναϊκού κέντρου που το διέσχισε μικρός αποφεύγοντας τις ριπές του εμφυλιοπολεμικού πολυβόλου, στο κάστρο του με την Ελένη, τον Βασίλη και την Ερατώ ―πόρους πολύτιμους γειωμένης γνώσης και πολιτισμού, αποδέκτες και πηγή αφοσίωσης και έγνοιας― αλλά και με το ντιβάνι, τα αγαλματίδια, τα βιβλία, πολλά βιβλία.

Θανάσης Τζαβάρας, ψυχίατρος και ψυχαναλυτής που έχει σταθεί σε τόσους, έχει ακούσει τόσους, έχει γίνει για τόσους καθρέφτης τους, έχει ερμηνεύσει και προτείνει προκλητικά, έχει ταρακουνήσει, έχει βρίσει χαϊδεύοντας, έχει παραπέμψει, έχει συμβουλέψει κι έχει εισπράξει πολλά, ευχάριστα και δυσάρεστα, αλλά πάντως πολλή αγάπη. Γιατί κυρίως αγάπη έχει δώσει. Στους δικούς του, στη δουλειά και τους συνεργάτες του, στους ασθενείς του, σε εμάς όλους. Απίστευτος φίλος. Πάντα έτσι σαν γίγαντα τον αισθανόμουν, συναισθηματικό γίγαντα, μια αγκαλιά αμέριστης υποστήριξης, χωρίς συμβιβασμούς αλλά και χωρίς να χαρίζεται. Και ζούσε από την αγάπη που τον περιέβαλλε. Γι' αυτό έζησε, ένας γιατρός αυτός, ενάντια στις στατιστικές της εντατικής, τις φαρμακευτικές παρενέργειες, τις ιατρικές διαγνώσεις ― "τη σκαπουλάραμε πάλι" έλεγε με τη μάσκα του οξυγόνου ακόμα στο πρόσωπο και διέψευδε τις προγνώσεις, υπέρ της ζωής. Για τη ζωή των ανθρώπων του και για ό,τι του δίνανε και τους έδινε. Και έχει δώσει τόσα πολλά.

 

Μας έδειξε μονοπάτια

 

Ο Τζαβάρας είναι που μας έφερε από το Παρίσι τη νέα ψυχαναλυτική θεωρία, περισσότερο ή λιγότερο λακανικής αφετηρίας, αλλά χωρίς δογματισμούς, χωρίς τις απαιτήσεις και τις στρατοπεδεύσεις των κληρονόμων. Μας έφερε μια ολόκληρη προβληματική, που μπόλιασε άλλων αναζητήσεις, κοινωνιολογικές, ανθρωπολογικές, γλωσσολογικές, μπόλιασε και την πολιτική μας συνείδηση, τους αγώνες της εποχής. Μας έδωσε υλικό να σκεφτούμε την ιστορία και τη φιλοσοφία του δικού του του κλάδου, αλλά έτσι κι άλλων, με τους οποίους συναρθρώνεται η ψυχανάλυση. Κι αυτό δεν αφορά μόνο την ψυχολογία, την ψυχιατρική, τις νευροεπιστήμες ή τις γνωσιακές επιστήμες και τη βιολογία, κλάδους με τους οποίους ο Θανάσης συνομιλούσε διαρκώς, αλλά συνομιλούσε κριτικά, οροθετώντας πάντα τον ιδιαίτερο λόγο της ψυχανάλυσης, τη διαλεκτική που την αποσπά από κάθε βιολογισμό και κάθε εύκολο επιστημονισμό. Αφορά μάλλον περισσότερο κλάδους κοινωνικής και ανθρωπιστικής επιστήμης, για τους οποίους το φροϋδικό και λακανικό υπόδειγμα αποτελεί γόνιμο σκάνδαλο. (Σε τέτοιους σκανδαλισμούς, συνοδευμένους από ένα διαρκές παιχνίδι με τις λέξεις, αποκαλυπτικούς συνειρμούς και εσκεμμένα ολισθήματα, σχολιασμένους με τα χυμώδη του ευφυολογήματα, ο Θανάσης ήταν και είναι ―τα γραπτά μένουν― μάστορας).

Έτσι, μας έδειξε απίστευτα μονοπάτια της ιστορίας της ψυχανάλυσης, ιδιαίτερα της ελληνικής της πορείας. Ξεσκόνισε για μας αρχειακό υλικό και χαμένα συγγράμματα που αποτυπώνουν μια επιστημονική κοινότητα που γεννιέται σε συγκρούσεις και αντιφάσεις, δίνοντας ιδεολογικά και πολιτικά δύσκολες μάχες, αλλά και με αναπάντεχους συμμάχους και αναπάντεχα μέσα, με ποιητές και φωτισμένους αιρετικούς. Κυρίως, όμως, έστησε από την αρχή μια τέτοια επιστημονική κοινότητα, με την Ελένη πάντα σταθερά πλάι του, μιλώντας, γράφοντας, διαφωνώντας και πείθοντας, μέσα από συγκρούσεις και αγώνες υλικούς και θεωρητικούς. Μια κοινότητα που την πάλεψε να είναι κοινωνικά ενεργός, γερά καταρτισμένη, με ευρύτερη παιδεία, ανοικτή αλλά με σαφή στράτευση, μια κοινότητα που ακριβώς δεν υπήρχε πριν τη δουλειά του και που έφερε ένα νέο ―όχι στενά ψυχαναλυτικό― πνεύμα στην Ελλάδα. Το Εκ των υστέρων κατά πρώτο λόγο, που εδώ και κάποιο καιρό, κλείνοντας τον κύκλο ζωής του, είχε συμβολικά προαναγγείλει την απώλεια. Το Εκ των υστέρων, την πρώτη συστηματική και επίμονη προσπάθεια ανάδειξης και διάδοσης του φροϋδικού λόγου στη σύγχρονή του εκδοχή και με τις σημερινές του επιστημολογικές συνέπειες, που περισσότερο από θεωρητικό περιοδικό υπήρξε για τα πολλά χρόνια της παρουσίας του μια δραστήρια ομάδα συζητήσεων και παρεμβάσεων, η μαγιά μιας επιστημονικής κοινότητας που εκκολάφτηκε και επεκτάθηκε, έφτιαξε έναν ορατό πλέον και αναγνωρισμένο ψυχαναλυτικό δημόσιο χώρο, πράγματα δύσκολα, απτά και πολύτιμα που φέρουν φανερά και περίφανα την υπογραφή του Θανάση.

 

Εμφατικά δάσκαλος

 

Λέω δύσκολα γιατί δεν είναι μόνο που το φροϋδικο εγχείρημα δεν έπαψε ποτέ να συναντά αντιστάσεις και εναντίον του συσπειρωμένους, βαθιά ριζωμένους σκοταδισμούς αλλά και συμφέροντα (ο Θανάσης δεν δέχτηκε φαρμακευτικές διαφημίσεις, ούτε και δήθεν έρευνες, κράτησε τις σειρήνες μακριά κι όταν από τη θέση στη Νοσηλευτική θα μπορούσε εύκολα να τις ακούσει, δεν χάιδεψε τα πολύχρωμα DSM και τις στατιστικές τους), είναι και που η χειραφέτηση που υπόσχεται ο λόγος του είχε και συνεχίζει να έχει πολιτικές συνέπειες και πρόταγμα. Το έδειξε η ψυχιατρική μεταρρύθμιση, το έδειξαν οι διάφορες εκδοχές της Λέρου, που ο Τζαβάρας δεν τους χαρίστηκε, χτύπησε την άγνοια, την προκατάληψη, τη συντεταγμένη αδιαφορία και την αποποίηση ευθύνης, έδειξε και ονόμασε τα πράγματα με το ενοχλητικό όνομά τους. Από εκείνους τους πρώτους μας φοιτητές στο νεοσύστατο τμήμα της Ρόδου, που παρακολουθούσαν το απίθανο κοινό μάθημα επιστημολογίας, σίγουρα κανείς δεν ξέχασε το Θανάση με τα σόκιν ανέκδοτα και τις ζόρικες προβολές, αλλά ακόμα λιγότερο πιθανό είναι να ξέχασε το σοκ της πραγματικά διδακτικής "εκδρομής" στο ψυχιατρείο της Λέρου.

Πέρασε από τμήματα παιδαγωγικά και το νοσηλευτικό για να καταλήξει στο περίφημο ΜΙΘΕ ο Θανάσης Τζαβάρας, εμφατικά δάσκαλος και στο πανεπιστήμιο, όπως και στην κοινότητά του, με φοιτητές που μαθήτευσαν στη χρήση του λόγου, στις απαιτήσεις της έρευνας, στο ανοικτό μυαλό και στη δουλειά, στο διάβασμα και το γράψιμο. Δεν είναι μόνο που διάβαζε συνεχώς ο ίδιος ―όλο και κάτι καινούργιο είχε μόλις ανακαλύψει και μας συνιστούσε―, έσπρωχνε και τους γύρω του στη μελέτη, μας προσέφερε, ως διευθυντής, σειρές σαν την προγραμματική Τρίαψις Λόγος του "Εξάντα" και κυρίως μας έδειξε υποδειγματικά πώς δουλεύει, τι κάνει η γραφή. Υποδειγματικά, γιατί η γραφή του στις φαινομενικά "απλώς" βιογραφικές εξιστορήσεις ―στο Αγαπητέ αδελφέ Βασίλειε του 1999, στο Ταξίδι από τα Κύθηρα του 2007, το ταξίδι που τον έφερε για πρώτη φορά στο κατώφλι του θανάτου και στο Οδός Ιππποκράτους του 2011― όπως και στα σπαράγματα θεωρητικών παρεμβάσεων ―σαν κι αυτά που συγκέντρωσε στα Ψυχανάλεκτα του 2005 και μαζί με εκείνα της Ελένης Τζαβάρα στο Μαθήματα της ιατρικής - Παθήματα της ψυχής του 2004― ξέρει να μιλάει αποτελεσματικά για δύσκολα πράγματα, για το θάνατο προπάντων και βεβαίως για τη ζωή, για το ασυνείδητο και τη διαρκή παρουσία του, για τη συστηματικότητα των λαθών και την αφανή μεθοδολογική αυστηρότητα της ψυχανάλυσης.

Ζόρικος μέχρι προχτές συζητητής, μου τα έψελνε για κάθε προσωπικό γλύστρημα όπως για κάθε τι που θεωρούσε γκάφα ή και στραβή του ΣΥΡΙΖΑ, αλλά όπως με εκείνο το σταθερό, τάχα υβριστικό, τηλεφώνημα κάθε φορά που έκανα πολύ καιρό να δώσω σήμα, είναι ο Θανάσης που μίλησε και έγραψε για την Ψυχανάλυση και αριστερά (2007) με την έγνοια που έχει κανείς για τα δικά του πράγματα, ο αληθινός και κριτικός αγωνιστής για την αριστερά σε κάθε κοινωνική της έκφανση, με την αγάπη για τους ανθρώπους, την αγάπη για τη ζωή.

Άντε να φανταστούμε τώρα πώς θα είναι χωρίς αυτόν.

Μάκης Κουζέλης

 

 
ΓΙΑ ΤΗΝ 
ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΝΕΩΣΗ, 
ΓΙΑ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ
ΜΕΛΟΣ ΤΟΥ

Copyright © 2021 - All rights reserved

 | 

Developed by © Jetnet