giannis-orestis

Είναι μια, κατά γενική ομολογία, κακή περίοδος για την παγκόσμια λογοτεχνία. Τα αξιόλογα επιτεύγματά της μετριούνται στα δάχτυλα, μπροστά στη ραγδαία παραγωγή κειμένου, έντυπου και ψηφιακού. Οι πένες υποτιμούνται εργασιακά, ο εκδοτικός τζίρος συρρικνώνεται και ο απόηχος του γραπτού λόγου είναι πρακτικά ανεπαίσθητος. Ένας χίπστερ μ' ένα macbook σ' ένα καφέ στο Πόρτλαντ μπορεί να γράφει το επόμενο μεγάλο σουξέ σε δύο μοτίβα: είτε χτίζοντας ένα franchise τρίτης κατηγορίας με τον κρυφό πόθο να αξιοποιηθεί από το Χόλιγουντ, είτε στήνοντας άλλη μια ιστορία για τα μετεφηβικά ερωτικά πάθη κάποιου γόνου πλούσιας οικογένειας που πλαγιοκόπησε το Μπρούκλιν. Εναλλακτικά, κάθε εξειδικευμένο γούστο έχει κι ένα απάγκιο: ρομάντζα, θρίλερ, «πειραματικά» παράγονται με μια ταχύτητα αντιστρόφως ανάλογη της ποιότητας, απευθυνόμενα σ' ένα συνεχώς μειούμενο κοινό, που μετακινείται μαζικά στα viral βιντεάκια και τις λίστες του Buzzfeed.

 

Κάπου σ' αυτό το περιβάλλον εμφανίζεται το λεγόμενο «γαλλικό παράδοξο»: μια εύρωστη εκδοτική βιομηχανία εντός μιας κουλτούρας που ακόμα επενδύει στο γραπτό λόγο και τη δημόσια παρέμβαση. Παρά τα όσα δεινά της κατάστασής της, η Γαλλία έχει ακόμα μια ισχυρή δημόσια σφαίρα και εντός αυτής αναπτύσσεται και η τέχνη της. Άλλωστε, ακόμα και η άνοδος της Μαρίν Λε Πεν οφείλει πολλά στη γαλλική δημόσια σφαίρα, και το κλίμα που διαμορφώθηκε μέσα από τα νέα ιδεολογήματα περί «ισχυρής Γαλλίας», που εμφανίστηκαν με ντόρο σε δοκίμια και την προπαγάνδα που ανέλαβαν σε επίπεδο αρχών τα ΜΜΕ. Ακόμα και η ανταπάντηση υπήρξε εξόχως δημόσια. Πιθανώς μόνο στη Γαλλία θα εκδιδόταν σε βιβλιαράκι μια «στρατευμένη ανάλυση» των κοινωνιολόγων Λυκ Μπολτανσκί και Αρνώ Εσκέρ («Η επέκταση του πεδίου της Δεξιάς»*, Πόλις) για τις αιτίες της ανόδου της Λεπέν, τρεις μέρες πριν τις ευρωεκλογές του 2014, γραμμένη με αμεσότητα, διεισδυτικότητα και πολεμική διάθεση.

 

Η περίπτωση του αυτοεξόριστου γάλλου συγγραφέα Μισέλ Ουελμπέκ είναι μια κανονικότητα εντός του παραδόξου της γαλλικής πραγματικότητας, εκδοτικής, πολιτικής και πολιτισμικής. Ένας αναμφίβολα ταλαντούχος συγγραφέας που έχει παραδώσει στο κοινό μια σειρά αξιόλογων μυθιστορημάτων, συνήθως με μια πικρόχολη σατιρική διάθεση απέναντι στα γαλλικά πράγματα. Το τελευταίο του πόνημα, η «Υποταγή» (Εστία), που κατά μακάβρια σύμπτωση κυκλοφόρησε στη Γαλλία ανήμερα της σφαγής του Σαρλί Εμπντό, δέχθηκε πλήθος κριτικών για το φανταστικό σκηνικό στο οποίο τοποθετείται: μια Γαλλία του 2022 που πολώνεται δικομματικά ανάμεσα στο Εθνικό Μέτωπο και τη Μουσουλμανική Αδελφότητα, με τη δεύτερη να καταφέρνει τελικά να σχηματίσει κυβέρνηση με την υποστήριξη των Σοσιαλιστών.

Μια δεύτερη ανάγνωση

Είναι εμφανές ότι χωρίς το συγγραφικό ταλέντο του Ουελμπέκ, η ιστορία της «Υποταγής» θα θύμιζε παραλήρημα ακροδεξιού συνωμοσιολόγου ή στρατευμένη λεπενική προπαγάνδα –άλλωστε, δέχθηκε και τα εύσημα της προέδρου του Εθνικού Μετώπου. Από την «Πλατφόρμα» -όπου οι αντιδράσεις στα ισλαμοφοβικά της σχόλια οδήγησαν τον συγγραφέα στα δικαστήρια και στην αυτο-εξορία– και μετά, μέσα απ' τη «Δυνατότητα ενός νησιού», το «Ο Χάρτης και η Επικράτεια» και τώρα την «Υποταγή», ο Ουελμπέκ έχει αναχθεί σε εμπαθή πολέμιο των μουσουλμάνων και του Ισλάμ, με ολοένα και περισσότερη θέρμη, εν παραλλήλω με την ανάπτυξη της ισλαμοφοβίας στη Γαλλία που καθοδηγεί την τοποθέτηση του Φρανσουά Ολάντ στο προσφυγικό ζήτημα και τους ψηφοφόρους της Λε Πεν στις κάλπες. Είναι αυτό το πρώτο επίπεδο ανάγνωσης που έχει χαρίσει στον Ουελμπέκ εγχώριους αναγνώστες από την ευρύτερη δεξαμενή της Δεξιάς, η οποία έχει άλλωστε παρόμοιους προβληματισμούς αυτή την περίοδο.

 

Θα ήταν εύκολο να κρατήσει κανείς αυτή την ανάγνωση και αναμφίβολα υπάρχει ένα «σύνδρομο Βαλτινού»** στην ισλαμοφοβία του Ουελμπέκ, που αγγίζει τα όρια της γελοιότητας. Η πολυπλοκότητα, όμως, είναι μεγαλύτερη στην περίπτωση ενός συγγραφέα που μπορεί να συνθέσει μια ελεγεία επιστημονικής φαντασίας στην αιώνια ζωή, πατώντας στα θεωρητικά του ασφαλιστικού («Η Δυνατότητα ενός Νησιού»), και ένα στυλιζαρισμένο αστυνομικό, όπου ο ίδιος εμφανίζεται ως χαρακτήρας με κομβικό, αλλά όχι πρωταγωνιστικό ρόλο («Ο Χάρτης και η Επικράτεια»). Είναι εμφανές διαβάζοντας τα βιβλία του ότι η καταγωγή του Ουελμπέκ, που αργότερα εξετράπη προς την εκλεκτική συγγένεια με την ακροδεξιά, είναι αυτή του αριστερού συντηρητισμού που δυσανασχετεί με τον υποβιβασμό της Αριστεράς σε εκλεκτικίστικο χώρο προβληματισμού και ατομικής ανέλιξης, χωρίς καταστατικές προοπτικές. Τέτοιες εκτροπές συνέβησαν πολλάκις παγκοσμίως τις τελευταίες δεκαετίες. Είναι, όμως, υπό το πρίσμα αυτής της απογοήτευσης που γεννιέται η ισλαμοφοβία του Ουελμπέκ. Άλλωστε, ακόμα και η «Υποταγή», κάτω απ' τον πανικό για την «ισλαμική απειλή», κρύβει τελικά μια επίθεση του Ουελμπέκ στο ευρύτερο φάσμα της υπαρκτής Αριστεράς, απ' την κεντρώα υποχώρησή της, μέχρι τις ελιτίστικες μειοψηφικές εκδοχές της.

 

Ακούγοντας τους «ανθρώπους του πολιτισμού» να σχολιάζουν την υπόθεση του Εθνικού στην εκπομπή του Γιάννη Πρετεντέρη την περασμένη Τρίτη, αναπόφευκτα σκέφτεται κανείς ότι δεν υπάρχει έλλειμμα δημοσίων προσώπων στην Ελλάδα που απ' την απογοήτευση με την Αριστερά, έφτασαν στην καταδίκη της κι από εκεί στην ανανέωση κάθε πιθανού ακροδεξιού ιδεολογήματος. Οι δικοί μας Ουελμπέκ, ωστόσο, ούτε κατά διάνοια δεν προσεγγίζουν το βάθος του έργου του γάλλου συγγραφέα. Διέπονται από έναν τρομακτικό διανοητικό κομφορμισμό, που εύκολα μεταβιβάζουν και στους αντιπάλους τους, διαμορφώνοντας έναν ιδιότυπο ελληνικό αντιδιανοουμενισμό, που σε εποχή κρίσης αποκαλύπτει τραυματικά τη γύμνια του. Ίσως κατά μίαν έννοια, ένας Ουελμπέκ –στον οποίον ο δολοφονημένος Μπερνάρ Μαρίς του Σαρλί Εμπντό αφιέρωσε ολόκληρο βιβλίο– να χρειάζεται, αν είναι να οξύνει τη σκέψη των αντιπάλων του. Το θέμα παραμένει η συγκρότηση μιας ουσιαστικής δημόσιας σφαίρας, που εδώ βρίσκεται πια διαλυμένη στις αναγνώσεις πρώτου επιπέδου.

* Ο τίτλος αποτελεί λογοπαίγνιο με το μυθιστόρημα του Ουελμπέκ, «Η επέκταση του πεδίου της πάλης» (Εστία).

** Φαινόμενο όπου ένας δημιουργός προκαλεί κοινωνικές αντιδράσεις με κάποιο έργο του και συνεχίζει την καριέρα του αναπαράγοντας εντονότερα τα στοιχεία που εξόργισαν, προσπαθώντας να προκαλέσει –συνήθως αποτυχημένα.



του Γιάννη-Ορέστη Παπαδημητρίου

 
ΓΙΑ ΤΗΝ 
ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΝΕΩΣΗ, 
ΓΙΑ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ
ΜΕΛΟΣ ΤΟΥ

Copyright © 2021 - All rights reserved

 | 

Developed by © Jetnet