Με αφορμή τη μεγάλη αναδρομική έκθεσή της στην Tate Modern στο Λονδίνο

Performance Still 1985, 1995 Mona Hatoum born 1952 Presented by Tate Patrons 2012 http://www.tate.org.uk/art/work/P80087

Η Tate Modern, μετά τα περσινά αφιερώματα σε εμβληματικές γυναίκες της τέχνης όπως η Σόνια Ντελωνέ, η Μπάρμπαρα Χέπγουρθ, η Μαρλέν Ντουμάς αλλά και η Λεονόρα Κάρινγκτον στην Tate Liverpool, φέτος φιλοξενεί, μέχρι τις 21 Αυγούστου 2016, την αναδρομική έκθεση της Μόνα Χατούμ, που πέρυσι είχε παρουσιαστεί στο Centre George Pompidou, στο Παρίσι.

Της Σοφίας Ξυγκάκη

Η Μόνα Χατούμ δεν μας είναι άγνωστη στην Ελλάδα, καθώς το 2012, στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών, στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Σύγχρονης Τέχνης από τον αραβικό κόσμο, Meeting Points 6, είχαμε την ευκαιρία να δούμε βίντεο με μερικές από τις πιο σημαντικές δουλειές της, όπως το συγκλονιστικό, Negotiation Table, του 1983, που παρουσιάστηκε στη διάρκεια των διαπραγματεύσεων ανάμεσα στο Ισραήλ, το Λίβανο και τις ΗΠΑ για την απόσυρση του Ισραήλ από το Λίβανο: η καλλιτέχνις τυλιγμένη σε ένα ματωμένο διάφανο νάιλον, σαν ένα τεράστιο κομμάτι κρέας κινιόταν ελάχιστα, δίχως φωνή· ή την εμβληματική Perfomance still, ενδεχομένως την πιο γνωστή περφόρμανς που έχει κάνει: σε μια γειτονιά του Λονδίνου περπατά ξυπόλυτη, έχοντας δεμένα στα πόδια της τις μπότες του αστυνόμου, του στρατιωτικού να την ακολουθούν.
Η Μόνα Χατούμ γεννήθηκε το 1952 στη Βηρυτό από Παλαιστίνιους γονείς και, όπως η πλειοψηφία των Παλαιστινίων που βρέθηκαν μετά το 1948 με την ιδιότητα του πρόσφυγα στο Λίβανο, δεν απέκτησε ποτέ τη λιβανέζικη υπηκοότητα, πήρε εξαρχής την αγγλική. Στη διάρκεια ενός σύντομου ταξιδιού της στο Λονδίνο, το 1975, ξέσπασε ο εμφύλιος πόλεμος στο Λίβανο κι έτσι εγκαταστάθηκε στην Αγγλία. Όπως είχε πει η ίδια πριν από χρόνια, είχε μεγαλώσει σε ένα σπίτι με έντονη την αίσθηση του ξεριζώματος κι αυτή ήταν μια άλλη μορφή βίαιου εκτοπισμού.

Το σώμα ως γλώσσα

Όμως, ακριβώς η αίσθηση της απώλειας της ταυτότητας είχε αποτελέσει, μεταξύ άλλων, κεντρικό σημείο αναφοράς για το νέο είδος περφόρμανς, τη λεγόμενη body art, που στο τέλος της δεκαετίας του ’60, προβάλλοντας τη χρήση του σώματος ως γλώσσα, θα δημιουργούσε μια ακόμη ρήξη στο χώρο των τεχνών και θα τις επηρέαζε βαθιά.
Ο Αρτώ και το Θέατρο της Σκληρότητας, οι Σουρεαλιστές, ο Φρόιντ, το ασυνείδητο κι οι ελεύθεροι συνειρμοί, η ψυχαναλυτική διαδικασία που μετατρεπόταν σε καλλιτεχνική πράξη αλλά και ο Μερλώ Ποντύ, οι Υπαρξιστές, η εξέγερση σε οποιαδήποτε μορφή εξουσίας και εξάρτησης, η άρνηση το πραγματικό να επιβάλλεται στο φανταστικό, βεβαίως η σεξουαλικότητα, λειτούργησαν ως κοινωνική δύναμη για τους καλλιτέχνες της body art· ανάμεσά τους, η Τρίσα Μπράουν, ο Τζόζεφ Μπόις, ο Stanislao Pacus, ο Λουκάς Σαμαράς, η Gina Pane, επηρέασαν βαθιά τις επόμενες γενιές και την Μόνα Χατούμ.
Οι προσωπικές εκμυστηρεύσεις, τα βιώματα, ολόκληρη η ιδιωτική σφαίρα, όλα επιστρατεύονταν και αποτελούσαν υλικό για τις περφόρμανς: γράμματα, σημειώσεις, φωτογραφίες, ακτινογραφίες, μαρτυρίες, όνειρα, οι αμυχές και οι πληγές στο σώμα, η φωνή.
«Λοιπόν δεν χρησιμοποιούσα τη φωνή μου […] δεν είχα την αυτοπεποίθηση για να μιλήσω [..]. Θυμάμαι ήμουν στο Βανκούβερ για μια παράσταση, χωρίς καμία ιδέα για το τι θα παρουσίαζα. Μόνο μια μέρα πριν μου ήρθε η έμπνευση. Σκεφτόμουν, γιατί το κάνω αυτό στον εαυτό μου; Υπάρχει ήδη μεγάλη ένταση και άγχος στη ζωή μου. Αλλά ήταν το μόνο που μπορούσα να κάνω με τα μέσα που είχα: δηλαδή εμένα, το εαυτό μου», είπε πρόσφατα στον «Γκάρντιαν», με αφορμή την αναδρομική της στην Tate Modern.

Αυτοαναφορικότητα

Ένα από τα πρώτα έργα της Μόνα Χατούμ, το Measures of Distance, είναι σημείο καμπής γι’ αυτήν καθώς αποτελεί τη συνειδητή απόφασή της να παρουσιάσει το προσωπικό της βίωμα: τη γυναικεία ματιά της, τις επιρροές από το φεμινιστικό κίνημα της εποχής στην Αγγλία και την αγωνία της του εκπατρισμού. Όπως έχει αφηγηθεί η ίδια, σε μια επίσκεψή της στη Βηρυτό, το 1981, είχε τραβήξει πολλά σλάιτς της μητέρας της στο ντους. Για πολλά χρόνια, δεν ήξερε αν έπρεπε να παρουσιάσει αυτό το υλικό και το 1988 το χρησιμοποίησε σε μια περφόμανς, μιλώντας έτσι για την αίσθηση της απώλειας και του αποχωρισμού, λόγω του πολέμου και των χρόνων διαμονής της στο Λονδίνο. Στο βίντεο Measures of Distance, το γυμνό σώμα της μητέρας, που μαρτυρά την οικειότητα μητέρας και κόρης, παρουσιάζεται θαμπό πίσω από την υπέρθεση των γραμμάτων που ανταλλάσουν, τα οποία επισημαίνουν εξίσου την απόσταση και την επικοινωνία, ενώ η αραβική γραφή μπορεί να δώσει την εντύπωση αγκαθωτού συρματοπλέγματος· ταυτόχρονα, η χαρούμενη και ξέγνοιαστη φωνή της μητέρας έρχεται σ’ αντίθεση με τη θλιμμένη φωνή της κόρης που μεταφράζει τα γράμματα της μητέρα της. Αυτή η τόσο αυτοαναφορική δουλειά, με τα επάλληλα στρώματα νοήματος, υπήρξε εξαιρετικά σημαντική για την Χατούμ αφού αισθάνθηκε ότι ξεφορτώθηκε ένα βάρος κι ότι θα μπορούσε να προχωρήσει σε άλλα έργα που δεν ήταν απαραίτητο να αφηγούνται ολοκληρωμένες ιστορίες, αλλά μόνο μια μικρή όψη της προσωπικής εμπειρίας.

Χωρίς επικοινωνία

Ο φεμινισμός, η σχέση Ανατολής – Δύσης, οι πόλεμοι, η σφοδρή κριτική σε κάθε μορφή επιτήρησης και βίας, οι συγκρούσεις και οι αντιθέσεις, εξακολουθούν να είναι κεντρικό μέρος της θεματολογίας της και στις εγκαταστάσεις, οι οποίες αποτελούν το κυρίως σώμα της δουλειάς της ήδη από το 1989, με αναφορές στο μινιμαλισμό και την εννοιολογική τέχνη. Το 1992, στην εγκατάσταση Light sentence, χρησιμοποιεί μεταλλικό σύρμα, που παραπέμπει στη σωματική βία και τη φυλάκιση· γυάλινα σφαιρίδια, από τα οποία αποτελείται η ακουμπισμένη στο πάτωμα υδρόγειος σφαίρα, με τα βήματα των επισκεπτών στο χώρο να κυλούν και να επαναπροσδιορίζουν τον παγκόσμιο χάρτη· ασήμαντα αντικείμενα, όπως μια μεταλλική καρέκλα, με τον πλεγμένο στο χέρι ιστό, αλλάζει λειτουργία· η εγκατάσταση Incommunicado είναι ένα παιδικό κρεβατάκι νοσοκομείου αλλά στη θέση του στρώματος υπάρχουν τεντωμένα λεπτά σύρματα που θυμίζουν αυγοκόπτη –έτσι αυτόματα ταυτίζεται με την έκθεση κάποιου σε κίνδυνο και κακοποίηση. Συχνά η Χατούμ, αλλάζοντας απλώς τις διαστάσεις, μετατρέπει βοηθητικά σύνεργα μαγειρικής σε πιθανά όργανα βασανισμού, όπως ο γιγάντιος τρίφτης τυριού που μεταλλάσσεται σε κρεβάτι θαλάμου βασανιστηρίων ή σε απειλητικό παραβάν. Ο τίτλος Incommunicado παραπέμπει εξίσου σε φυλακισμένους σε απομόνωση αλλά και στα μωρά που δεν μπορούν να επικοινωνήσουν σε καταστάσεις ακραίου πόνου ή φόβου.
Η Μόνα Χατούμ επανειλημμένα έχει δηλώσει ότι δεν της αρέσει να δίνει συνεντεύξεις γιατί της κάνουν την ίδια ερώτηση: «Τι, στη δουλειά σου, προέρχεται από την κουλτούρα σου;» Σαν να πρέπει, όπως λέει, να απομονώσει τα αραβικά συστατικά, τα γυναικεία συστατικά, τα παλαιστινιακά. «Οι άνθρωποι συχνά περιμένουν ξεκάθαρους προσδιορισμούς του Άλλου, σαν η ταυτότητα να είναι κάτι αυστηρά προσδιορισμένο που εύκολα ορίζεται. Αν προέρχεσαι από μια εμπόλεμη κατάσταση, δημιουργείται, κατά κάποιο τρόπο, η προσδοκία ότι η δουλειά σου θα πρέπει να αρθρώνει ή να αντιπροσωπεύει τη φωνή των ανθρώπων. Αυτή είναι πραγματικά υπερβολική απαίτηση. Συχνά επιθυμώ να ματαιώσω αυτές τις προσδοκίες».
Πρόσφατα άρθρα ( Πολιτισμός )
ΓΙΑ ΤΗΝ 
ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΝΕΩΣΗ, 
ΓΙΑ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ
ΜΕΛΟΣ ΤΟΥ

Copyright © 2021 - All rights reserved

 | 

Developed by © Jetnet