Της Defne Kadıoğlu Polat*

Αυτό που πολλοί στην Τουρκία πίστεψαν ότι δεν θα ξανασυμβεί, ξανασυνέβη: μια στρατιωτική χούντα επιχείρησε να ρίξει την κυβέρνηση. Είτε λόγω έλλειψης συντονισμού είτε λόγω επιλογής της πραξικοπηματικής συμμαχίας εντός του στρατού να δράσει την τελευταία στιγμή είτε λόγω των χιλιάδων πολιτών που βγήκαν στους δρόμους για να σταματήσουν το πραξικόπημα, η χούντα ήταν -προς ανακούφιση όλων- αποτυχημένη. Πολλοί συμφωνούν ότι το κυβερνών Κόμμα της Δικαιοσύνης και της Ανάπτυξης (ΑΚΡ) και ο πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν θα κερδίσει απεριόριστη εξουσία από αυτό το γεγονός και ότι θα χρησιμοποιήσει την αποτυχημένη απόπειρα πραξικοπήματος για να περιορίσει περαιτέρω την αντιπολίτευση και να ωθήσει προς αλλαγή του καθεστώτος από κοινοβουλευτικό σε προεδρικό. Ωστόσο, ειδικά τα δυτικά ΜΜΕ απέτυχαν να συνυπολογίσουν το ρόλο που θα παίξει η πολιτική βάση του ΑΚΡ σε αυτή τη διαδικασία και πώς μπορεί να επηρεάσει και να οδηγήσει τη μελλοντική πορεία του κόμματος και του προέδρου.

Το βράδυ της απόπειρας πραξικοπήματος, ήταν η πρώτη φορά στην πρόσφατη ιστορία της τουρκικής δημοκρατίας, που τόσο μεγάλο τμήμα συντηρητικών και θρησκευόμενων πολιτών βγήκε στους δρόμους, όχι για να υποστηρίξει κάποιο κόμμα, αλλά στο όνομα της δημοκρατίας, ή τουλάχιστον στο όνομα που αυτοί αποδίδουν στη δημοκρατία. Παρότι, ορισμένοι σχολιαστές και πολιτικοί υποστήριξαν ότι διαφορετικά τμήματα της κοινωνίας απέτρεψαν το πραξικόπημα ενωμένα, επιδεικνύοντας μια σπάνια πολιτική ενότητα για την Τουρκία, είναι μάλλον ασφαλέστερο να υποστηρίξουμε ότι οι περισσότεροι εκ των διαδηλωτών την ώρα του επιχειρούμενου πραξικοπήματος ήταν είτε ψηφοφόροι του ΑΚΡ είτε ιδεολογικά προσκείμενοι σε αυτό.
Αυτό έχει σημασία διότι, από το 2002, ήταν πάντα ο πρόεδρος Ερντογάν στο επίκεντρο της προσοχής και η τουρκική πολιτική εμφανώς περιφερόταν γύρω από τη δική του περσόνα. Το AKP χρησιμοποίησε την πολιτική επιρροή του Ερντογάν όχι μόνο για να ενισχύσει την εξουσία του στην Τουρκία, αλλά και για να προωθήσει μια σκληρή νεοφιλελεύθερη ατζέντα. Παρότι, η ένταση της κοινωνικής και πολιτικής πόλωσης στην Τουρκία αποτέλεσε εγγύηση για την υψηλή εκλογικη στήριξη του Ερντογάν και του ΑΚΡ, τα τελευταία χρόνια η ολοένα αυξανόμενη πατερναλιστική στάση και του προέδρου και του κόμματος -που κατά κάποιο τρόπο παρέβλεπε τις καθημερινές προκλήσεις με τις οποίες έρχονταν αντιμέτωποι οι πολίτες- οδήγησε στην αποξένωση του κόμματος από την πολιτική του βάση. Αυτή η προσέγγιση εξηγεί, επίσης, την απώλεια ψήφων στις εκλογές του 2015.
Το βράδυ του πραξικοπήματος, ο Ερντογάν έπαιξε σημαντικό ρόλο στην κινητοποίηση των μαζών, όταν συνδέθηκε στο ιδιωτικό ειδησεογραφικό κανάλι CNN Turk χρησιμοποιώντας την εφαρμογή FaceTime, και παρότρυνε «τους δικούς του» να βγουν στους δρόμους για να αποτρέψουν το πραξικόπημα. Ήταν αυτοί οι άνθρωποι που σκοτώθηκαν, τραυματίστηκαν, κραύγαζαν και -από ό,τι φαίνεται- λιντσάρισαν στρατιώτες εκείνο το βράδυ και οι οποίοι ανακηρύχθηκαν ήρωες και μάρτυρες όταν το πραξικόπημα απετράπη.

Εμμονή με το Γκεζί

Το καλοκαίρι του 2013, κατά τη διάρκεια των αντικυβερνητικών διαδηλώσεων στο πάρκο Γκεζί, ο Ερντογάν σαφώς οραματίστηκε μια τέτοιου είδους κινητοποίηση, οργανώνοντας αμέτρητες συναντήσεις «εθνικής βούλησης». Αλλά από αυτήν την άποψη απέτυχε: καμία σημαντική αντι-κινητοποίηση δεν προέκυψε από τη δική του εκλογική βάση. Οι συναντήσεις «εθνικής βούλησης» που οργάνωσε το ΑΚΡ αυτήν την περίοδο παραήταν σχεδιασμένες, χωρίς ευελιξία, με τους ανθρώπους να μεταφέρονται στις πλατείες με λεωφορεία φορώντας τα ίδια καπέλα με το σήμα του ΑΚΡ και κρατώντας τις ίδιες τουρκικές σημαίες στα χέρια. Κατά συνέπεια δεν έκαναν καμία αίσθηση εκτός από την κοροϊδία που συχνά απέσπασαν στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Οι διαδηλώσεις για το πάρκο Γκεζί έληξαν περίπου ένα μήνα αφότου ξεκίνησαν, γεγονός που καθόλου δεν οφειλόταν στις αντι-διαδηλώσεις αλλά στις βίαιες επιχειρήσεις των ΜΑΤ, που είχαν ως αποτέλεσμα πολλοί διαδηλωτές να χάσουν τη ζωή τους και να τραυματιστούν. Το πιο σημαντικό όμως είναι ότι το πάρκο στο οποίο ο Ερντογάν σχεδίαζε να ξαναχτίσει τους στρατώνες που είχαν ανεγερθεί εκεί επί οθωμανικής αυτοκρατορίας, γύρω από το οποίο αναπτύχθηκαν οι διαδηλώσεις, παραμένει πάρκο ακόμα και σήμερα.
Συχνά αποτέλεσε και δική μου διαπίστωση ότι πολλοί υποστηρικτές του ΑΚΡ δεν αποξενώθηκαν απλώς από την εξέλιξη των διαδηλώσεων στο πάρκο Γκεζί αλλά κυρίως από τη συμπεριφορά του τότε πρωθυπουργού Ερντογάν. Η προκλητική στάση του και η ξεροκεφαλιά με την οποία έδρασε κατά τη διάρκεια αυτών των διαδηλώσεων προκάλεσαν μάλλον την οργή παρά τη στήριξη των ψηφοφόρων του. Έτσι έμειναν στα σπίτια τους. Αυτό δεν σημαίνει ότι στήριζαν τους διαδηλωτές αλλά δεν ήταν και διατεθειμένοι να αντιπαρατεθούν. Αυτή η ανεπάρκεια να κινητοποιήσει τις μάζες σαφώς φόβισε την κατά τα άλλα απεριόριστη αυτοπεποίθηση του Ερντογάν. Από το 2013 και μετά ανέφερε τις κινητοποιήσεις του Γκεζί ξανά και ξανά και το ίδιο έκαναν και τα ΜΜΕ που πρόσκεινται στην κυβέρνηση. Ονομάτισαν τα γεγονότα ως «πραξικόπημα» εναντίον της κυβέρνησης, συμπεριλαμβάνοντας θεωρίες συνωμοσίας με εμπλεκόμενες και «δυτικές δυνάμεις». Μάλιστα, αρκετοί σχολιαστές κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι ο Ερντογάν είχε εμμονή με το Γκεζί.

Κέρδος σε κάθε περίπτωση

Χάρη στο αποτυχημένο στρατιωτικό πραξικόπημα, πολλοί σχολιάσαν ότι ο Ερντογάν βρήκε επιτέλους το δικό του Γκεζί. Δεν αποτέλεσε έκπληξη το γεγονός ότι την Τρίτη μετά το πραξικόπημα ανακοίνωσε περιχαρής ότι οι στρατώνες που σχεδιάζε να ανεγείρει στο πάρκο Γκεζί θα χτιστούν πλέον «είτε το θέλουν είτε όχι». Με το τρίτο πληθυντικό πρόσωπο δεν αναφέρεται, βέβαια, στους επίδοξους πραξικοπηματίες αλλά στους διαδηλωτές του Γκεζί και τους υποστηρικτές τους. Ο τούρκος πρόεδρος επί του παρόντος φαίνεται να μην ενδιαφέρεται να αξιοποιήσει τη συγκυρία για να οικοδομήσει μια ευρύτερη συμμαχία ενάντια στο επιχειρηθέν πραξικόπημα και ίσως να κάνει κάποιου είδους ανακωχή με τους κοινωνικούς του αντιπάλους.
Ο πολιτικός κοινωνιολόγος Cihan Tuğal, μερικές μέρες μετά το επιχειρηθέν πραξικόπημα, υποστήριξε ότι πρόκειται για ένα καλά μελετημένο ρίσκο. «Δεδομένου του αριθμού φιλοκαθεστωτικών στους δρόμους (και με τους στρατιώτες για άλλη μια φορά να ανακηρύσσονται σε εχθρούς του έθνους), οι φασιστικοί παράγοντες εντός του καθεστώτος έχουν την ευκαιρία να στηρίξουν τις μαζικές κινητοποιήσεις και να οδηγήσουν τη χώρα σε μια πιο ολοκληρωτική κατεύθυνση», έγραψε. Αυτό συνεπάγεται μια κατάσταση με κέρδος σε κάθε περίπτωση για τον Ερντογάν και το ΑΚΡ: θα είναι σε θέση να δυναμώσουν την εξουσία τους και να αποκαταστήσουν την οργανική τους σχέση με τους πολίτες.

Πολιτικός ρόλος άνευ προηγουμένου

Αν και αυτό αποτελεί ακόμα ένα πολύ πιθανό -και πολύ τρομακτικό- σενάριο, παραμένει ακόμα άγνωστο το κατά πόσο το ΑΚΡ και ο Ερντογάν θα καταφέρουν να κατευθύνουν και να ελέγξουν τις μάζες που κινητοποίησαν. Ότι αυτό δεν πρόκειται να είναι τόσο απλό όσο κάποιοι σχολιαστές, και μάλλον και ο ίδιος ο Ερντογάν, έκριναν, άρχισε να αποσαφηνίζεται κατά τη διάρκεια της περασμένης εβδομάδας, καθώς οι τούρκοι πολίτες αργά ξεπερνούν το πρώτο σοκ.
Από τη μία, κόμματα και ομάδες της αντιπολίτευσης άρχισαν να διεκδικούν τους δρόμους όχι μόνο για να διαμαρτυρηθούν για το πραξικόπημα, αλλά και για να αμφισβητήσουν το σημερινό πολιτικό καθεστώς και να απαιτήσουν πραγματική δημοκρατία. Από την άλλη, όπως επισημαίνει και ο συγγραφέας Ömer Laçiner, λαμβανομένων υπόψη των εικόνων με άρρενες διαδηλωτές να λιντσάρουν στρατιώτες που είχαν ήδη παραδοθεί, δεν φαίνεται όλοι οι υποστηρικτές του ΑΚΡ να ταυτίζονται με ορισμένους από το πλήθος που ξεχύθηκαν στους δρόμους τη νύχτα του πραξικοπήματος. Είναι μάλλον ασφαλές να συμπεράνουμε ότι ούτε ο Ερντογάν ούτε το ΑΚΡ ενδιαφέρονται να αποξενώσουν το μεσοαστικό και ανώτερο ταξικά τμήμα των ψηφοφόρων τους. Λαμβανομένων υπόψη αυτών των δύο στοιχείων, δεν αποτελεί σύμπτωση ότι ο δημόσιος λόγος του Ερντογάν μοιάζει να μαλακώνει βαθμιαία και το σχέδιο του να ξαναχτίσει τους στρατώνες στο πάρκο Γκεζί δεν έχει αναφερθεί εκ νέου. Τελικά, το ΑΚΡ έχει και μια οικονομία να διαχειριστεί.
Τι πορεία θα ακολουθήσει στο μέλλον η τουρκική πολιτική και κοινωνία δεν είναι σαφές και υπάρχουν αρκετοί λόγοι για να είμαστε απαισιόδοξοι. Ωστόσο, υπάρχει κάτι που μοιάζει σίγουρο: το μεγαλύτερο τμήμα της βάσης του ΑΚΡ αποκτά πολιτικό ρόλο άνευ προηγουμένου και είναι σημαντικό να παρακολουθήσουμε από κοντά την πορεία που αυτός ο ρόλος θα ακολουθήσει.

* Πολιτική επιστήμων που εργάζεται σε θέματα αστικής αναμόρφωσης και κοινωνικού αποκλεισμού.
Το άρθρο δημοσιεύτηκε στις 26 Ιουλίου στο openDemocracy [www.opendemocracy.net].
ΓΙΑ ΤΗΝ 
ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΝΕΩΣΗ, 
ΓΙΑ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ
ΜΕΛΟΣ ΤΟΥ

Copyright © 2022 - All rights reserved

 | 

Developed by © Jetnet